Te Kupu nā Tā Tīmoti

Mā te Kōrero i te Reo Ka Ora, Mā te Ora o te Reo Ka Rangatira

Ko ngā kōrero me ngā akoranga e whai ake nei he mea tango mai i ngā pukapuka o Ngā Kura Reo a Te Taura Whiri i te Reo Māori i ngā tau neke atu i te rua tekau kua hipa. Nā Tā Tīmoti Karetu tēnei i whakarite, nāna hoki i tuhi i a ia e noho ana ki te tūru o te Toihau o Te Taura Whiri, he kiriweti nōna ki te reo hou, te reo hē rānei e rere ana.  Ko te painga ōna nāna i whakapau kaha hei āwhina i taua hunga tonu.

Ko tāu ko te pānui i ngā kōrero e whai ake nei.  Mutu ana tērā hei momo akoranga te haramai nei, he mea ngahau he whakaarotanga noa.

Mā te Kōrero i te Reo Ka Ora, Mā te Ora o te Reo Ka Rangatira

TS Kāretu – He wāhanga nō tētahi kauhau

Ko ētahi noa iho ēnei o ngā whiunga kōrero huhua kei te kōrerotia e ngā tamariki o roto i ngā kura kaupapa me te hunga kaha ki te kōrero Māori engari kāore i pakeke mai ko te reo Māori matua.

Ko te mōniania nui o te ngākau ka noho koinei te reo ka whāngaia atu ki ngā tamariki ahakoa kōhanga reo, kura kaupapa rānei.  Nā, ko tēnei momo reo me patu i nāia tonu nei, ā, i a au, i a Tīmoti e ora tonu nei, kore rawa atu au e whakaae kia pērā te hē mai o te reo i whāngaia mai ai ki a au.

Kua eke nei tātou ki te ripa tauārai o te ora, o te mate rānei o te reo nō reira me takahi i te ara o te tika, o te pono.  E taea ai hoki tērā me tahuri a hunga matatau ki te āwhina, ki te tautoko, i a hunga kāore i pērā rawa te matatau.  Kua hoki mai tēnei ki tētahi wāhi, kura rānei ko tāna tino mahi ko te whakangungu, ko te whakaako, ko te whakahohonu, ko te whakatiketike, ko te whakatikatika, ko te whakawhānui i te matatau o te tangata ki te reo.  Kei noho tārewa tonu tērā take tahuri rawa ake tātou kua kore kē te hunga matatau.  Me whakatinana te whakaaro i roto i ngā tau 5, 6 rānei kei mua nei i te aroaro.

Koutou kua roa nei e whakarongo ana ki ngā kutukutu ahi a Tīmoti kei te mōhio kua roa te kaupapa nei e kōrerotia ana nā reira ko au kei te kī me neke atu i te kōrero noa iho.

Kia kī ake anō au kaua e waiho mā ō tātou iwitanga hei whakahōtaetae mai i te whakaaro kia tū tētahi wāhi kotahi koianei tāna tino mahi.  Me kōrero te kōrero tika kua kore kē i taea e te nuinga o ngā iwi ō rātou nā te reo te kōrero.  Ko tā tātou kē hei wāhi ko te ora o te reo Māori ahakoa ko tō tēhea iwi reo, ko te mea nui ko te reo Māori.  Kei warea noa iho ki konā kimi ai tēnā i tōna anō reo, tēnā i tōna ka wareware, ka mahue ake rānei ko te kaupapa matua ko te reo o ngā iwi katoa.

Kua roa kē tātou e noho ana i rohe kē, i waenga i iwi kē, whakaako ai i iwi kē nā reira ko ō tātou reo nō konei, nō kō, nō hea noa iho nei rānei engari ahakoa tērā e reo Māori tonu ana.

Kāti, kia hoki noa ake au ki tōku whare kōrero.  Ko te pou toko manawa o roto ko reo, ko te tāhuhu ko tikanga, ko ngā heke ko waiata, ko haka, ko mahi-a-rēhia, kei te rangiāniwaniwa, kei ngā paetara ko ngā kōrero whakanikoniko, whakanakonako e kitea ai te rerehua, te waiwaiā o taua reo e heke nei a mōtuhi, e whakapetohia nei a ngoi kia tino kore rawa atu ai e nunumi i te mata o Papa-tū-ā-nuku.

Nā, e eke ai ki tāku e poreirewa nei me hoki ki te kaupapa i tākina mai ai ēnei whakaaro kua tūrarahia nei ki mua ki ō koutou aroaro.  Ehara ēnei i te kōrero hou engari ia he kōrero e takaruretia ana e Tīmoti ahakoa huri ki hea.  Mā koutou, mā te hunga whakaoko e whakatau me aha atu i tēnei wā haere ake nei.

‘Mātua whakapai i tōu marae ka whakapai ai i tō te tangata’.  Ko tā tēnei whakataukī he kī mai ki a tātou kaiwhakaako nei, aha rānei e whai wāhi ana ki te reo, kia whakatika anō tātou i a tātou ka tahuri ai ki te whakaako i ētahi kē noa atu.  Koinā te take i hui mai ai tātou ki konei nō reira ka mihi ake ki a tātou katoa kua rūmene mai nei i runga i te whakaaro nui ki te reo.

Kia eke ai tātou ki tōna taumata e whāia nei me tiki atu au i te whakataukī o te kura o Huiarau ki roto o Ruatāhuna, hei ngahunga mai mā koutou i te mea e tino hāngai ana ki te hunga wāhi i te reo me te whakaaro e kore au e eke ki tā Tīmoti e kī nei.  Inā riro mā tōmina nui, mā tā te toa horopū e kawe, ka eke, engari ki te kapua taitu, ki te taringa morimori e kore e eke!  E kī ana taua whakataukī rā, ‘Iti rearea, teitei kahikatea ka taea’, ā, kei hea i tua atu i tēnei?